YAŞASIN CUMHURİYET!
28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü'nde Atatürk ve yakın arkadaşlarının katıldığı akşam yemeğinde, Cumhuriyet'in ilan edileceğinin açıklandığı o tarihi an ve Cumhuriyet Gazetesi Arşivi ile dönemin hatıralarına göre gelişen diyalog şu şekildedir: 28 Ekim 1923 - Çankaya Köşkü Yemeği Diyaloğu • Katılımcılar: Gazi Mustafa Kemal Paşa, İsmet İnönü, Ali Fethi Okyar, Kazım Paşa (Özalp), Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa (Kars), Ruşen Eşref (Ünaydın), ve Çankaya'daki diğer yakın mesai arkadaşları. • Olayın Gelişimi: Günün ilerleyen saatlerinde hükümet bunalımı ve Meclis'te yaşanan yönetim şekli tartışmaları sürerken, Mustafa Kemal Paşa yemek masasındakilere dönerek gülerek seslenir: Mustafa Kemal Paşa: “Ey çocuklar, yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz!” Masadaki herkes bu söz üzerine büyük bir sevinç ve heyecan duyar. Mustafa Kemal Paşa ardından sözü o döneme kadar Erzurum’dan beri bu fikri savunan arkadaşına getirir: Mustafa Kemal Paşa (İsmet Paşa’ya dönerek): “Erzurum’dan beri ağzından çıkarmadığın Cumhuriyetin işte zamanı geldi. Yarın istediğin kadar Cumhuriyet diye açıkça artık bahsedebilirsin.” İsmet Paşa ve Diğer Katılımcılar: (Derin bir memnuniyet ve onayla) Yemek Sonrası ve Ertesi Gün (29 Ekim 1923) • Yemekten sonra Mustafa Kemal Paşa ve İsmet İnönü birlikte oturup Anayasa (Teşkilat-ı Esasiye) üzerinde küçük bir değişiklikle "Türkiye Devletinin hükümet şekli Cumhuriyet'tir" maddesini hazırlarlar. • 29 Ekim 1923 günü TBMM'de yapılan oylama sonucunda saat 20.30'da Cumhuriyet ilan edilir ve Meclis’te yankılanan "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleriyle kabul edilir.